Opinion: ભારતના રણનીતિ ક્ષેત્રે વેદાંતના ઉપદેશો રહ્યા છે પથદર્શક

પીએમ મોદી (ફાઇલ તસવીર)

Vedanta The Spiritual Canon Guiding India's Strategic: માનવ ચેતનાને પ્રજ્વલિત અને પ્રકાશિત કરવાની શક્તિ સાથે વેદાંતે સદીઓથી ભારતીય જીવન અને સંસ્કૃતિના દરેક પાસાને પ્રોત્સાહન અને પોષણ આપ્યું છે.

  • Share this:
સુજન ચીનોય: દાયકાઓ સુધી ગઠબંધનની સરકારો પછી 2014 અને ત્યારબાદ 2019માં ભારતને બહુમતીની સરકાર મળી હતી. તેના પાછળનું મુખ્ય કારણ નરેન્દ્ર મોદી છે. તેઓ મતદારોના વર્તમાન યુગ સાથે સફળતાપૂર્વક જોડાઈ શકે છે. ભારતીય ઇતિહાસમાં એક રાષ્ટ્રની ભાવના સાથે સંવાદ કરવા આત્મા સાથે આત્મ-ત્યાગ માટે એક નેતાની ક્ષમતા દુર્લભ છે, પણ અભૂતપૂર્વ નથી. રાષ્ટ્રપતિ મહાત્મા ગાંધીના કિસ્સામાં આવું થઈ ચૂક્યું છે.

વડાપ્રધાન પોતે વ્યક્તિગત રીતે વેદાંતના મોટા પ્રશંસક છે. સ્વચ્છ ભારત (Clean India) અભિયાનના સંદર્ભમાં હોય કે તાજેતરના વર્ષોમાં અન્ય કોઈ મુખ્ય કાર્યક્રમોના સંદર્ભમાં, મોદીએ ઘણીવાર સ્વામી વિવેકાનંદ અને વેદાંત ઉપદેશોનો ઉપયોગ કર્યો છે. હકીકતમાં, ઓક્ટોબર 2018માં આંતરરાષ્ટ્રીય સૌર ગઠબંધન (IAC)ની પ્રથમ સભામાં મોદીએ રજૂ કરેલા વિચાર ગ્રીન ગ્રીડ્સ ઇનિશિયેટિવ-વન સન વન વર્લ્ડ વન ગ્રીડ (OSOWOG)નો ઉદ્દેશ એશિયા, આફ્રિકા અને બાદમાં સમગ્ર વિશ્વને સૂર્ય સાથે જોડવાનો છે.

માનવ ચેતનાને પ્રજ્વલિત અને પ્રકાશિત કરવાની શક્તિ સાથે વેદાંતે સદીઓથી ભારતીય જીવન અને સંસ્કૃતિના દરેક પાસાને પ્રોત્સાહન અને પોષણ આપ્યું છે. જે ભારતને વિશ્વની સૌથી સ્થિતિસ્થાપક અને ગૌરવશાળી સભ્યતા બનાવે છે.

ઉપનિષદના ત્રણ મુખ્ય સ્ત્રોતો, બ્રહ્મ સૂત્ર અને ભગવદ્ ગીતામાંથી લેવામાં આવેલા વેદાંતના ઘણા અનન્ય ઉપદેશો આજે આધુનિક ભારતીય સંરક્ષણ અને વિદેશ નીતિને માર્ગદર્શન આપે છે. સર્વોચ્ચ સૈદ્ધાંતિક સ્તરે ભારતે 26 જાન્યુઆરી, 1950ના રોજ 'સત્યમેવ જયતે' (માત્ર સત્યની જીત)ને રાષ્ટ્રીય સૂત્ર તરીકે અપનાવ્યું હતું. તે મુંડક ઉપનિશદના વેદાંતિક સિદ્ધાંતમાં સમાવિષ્ટ મંત્ર છે.

બીજુ એક મહાવાક્ય 'વસુધૈવ કુટુમ્બકમ' (વિશ્વ એક કુટુંબ છે) છે. જે મહા ઉપાનિશદમાંથી લેવામાં આવ્યું છે. તેને વડાપ્રધાન મોદીએ ભારતની રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક કૂટનીતિના પાયા તરીકે સ્વીકાર્યું છે. આ ઉપદેશ મોદીની 'પહેલા પાડોશી'ની નીતિ અને રસી મૈત્રીમાં સંકુચિતતા અથવા રાષ્ટ્રવાદથી ઉપર ઉચ્ચ માનવ મૂલ્યોને મૂકવામાં ખૂબ સારી રીતે સ્થાપિત છે.

ભારતની વિદેશ નીતિના પંચશીલ, ડિ-હાઇફેનેટેડ સંબંધો અને ઉશ્કેરણીનો સામનો કરવા માટે વ્યૂહાત્મક સંયમ વેદનાત્મક દૃષ્ટિકોણ સૂચવે છે.

વેદાંતનો પ્રભાવ ભારતના આધ્યાત્મિક અને દાર્શનિક જગત પૂરતો મર્યાદિત રહ્યો નથી. તેની ભારતીય રાજકીય અને વ્યૂહાત્મક સંસ્કૃતિ પર પણ ઊંડી અસર પડી છે. વેદાન્તિઝમની અદ્વૈત ફિલસૂફીમાં બ્રહ્મ સાથે આત્મા (Atman)ના આવશ્યક પર્યાયથી ભારતમાં તેના પ્રતીતિકારોને ખાતરી અને આધ્યાત્મિક તાકાત પૂરી પાડવામાં આવી છે. આમ ભારતને યુગોથી સામાજિક-રાજકીય અને માનવતાવાદી આપત્તિઓને દૂર કરવામાં મદદ મળી છે.

વિચારકોથી માંડીને સ્વતંત્રતા સેનાનીઓ અને ક્રાંતિકારી નેતાઓ સુધીના ઘણા લોકોને અહમ બ્રહ્માસ્મી જેવા વેદંતવાદી વિચારે પ્રેરણા આપી છે અને લાંબા પડકારોનો સામનો કરીને પ્રાચીન સભ્યતાને સ્થિતિ સ્થાપકતા પુરી પાડી છે. આવા વિચારોએ જ ભારતીય વ્યૂહાત્મક વિચારને આશાવાદ સાથે અડચણોથી આગળ જોવા માટે સક્ષમ બનાવ્યું છે.

વેદાંત વિચારધારાની ગહનતાએ ભારતના સ્વદેશી વિચાર અને દ્રષ્ટિ પર અમીટ છાપ છોડી છે. વેદાંત દૃષ્ટિ ભારતીય સમાજમાં છવાઈ ગઈ છે અને તેને સંપ્રદાય આધારિત વિચારથી આગળ વધવા માટે સક્ષમ બનાવ્યું છે. ભારતનો સમાજ અને સદીઓથી વિદેશી વૈચારિક અને ધાર્મિક તારોનું સાંસ્કૃતિક જોડાણ પૂરતો પુરાવો છે. ભારતીય માટે ચેતનાનું સર્વોચ્ચ સ્વરૂપ એ ભારતીય હોવાની જાગૃતિ છે અને વિવિધતા હોવા છતાં ભારતીય સંસ્કૃતિના સિદ્ધાંતો સાથે જોડાયેલા છે.

સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ દરમિયાન વેદાંતના ઉપદેશોએ જાતિ, ભાષા અથવા ધર્મને ધ્યાનમાં લીધા વિના સમગ્ર રાષ્ટ્રને જગાડ્યું હતું. આ સાથે સંસ્થાનવાદી બંધનોને દૂર કરવા પ્રોત્સાહિત કર્યા અને માનવતાની અપાર ક્ષમતાઓને મુક્ત કરી હતી. જો કે, આ રાજકીય પુનરુત્થાન પ્રથમ વખત આધ્યાત્મિક ક્ષેત્રમાં પ્રગટ થયું હતું.

સ્વ-જાગૃતિની ભાવનાને જગાડીને વેદાંત ફિલસૂફીએ 19મી સદીની ઘણી ચળવળોને પ્રેરણા આપી હતી. જેમાં રાજા રામ મોહન રાયના બહ્મો સમાજ, દયાનંદ સરસ્વતીનો આર્ય સમાજ, વિવેકાનંદનું રામકૃષ્ણ મિશન સહિતના ઘણાનો સમાવેશ થાય છે.

આ વિચારધારા અરબિંદો અને રવીન્દ્રનાથ ટાગોરની કવિતાઓ તેમજ બાલગંગાધર તિલક અને લાલા લજપત રાય જેવા ફાયરબ્રાન્ડ સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓની રાજનીતિને પ્રકાશિત કરે છે. આ ઉપરાંત તે મહાત્મા ગાંધી, જવાહરલાલ નેહરુ અને સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ જેવા અહિંસાના પૂજારીઓની ફિલસૂફીને પ્રેરિત કરે છે. તે નેતાજી સુભાષ ચંદ્ર બોઝ જેવા વર્ગહીન સમાજ અને સમાજવાદના ક્રાંતિકારી હિમાયતીઓને પણ પ્રેરણા આપે છે.

વેદાંતની પાઠશાળા દ્વારા સમજાવવામાં આવેલ સર્વવ્યાપી આંતરસંબંધ પર આજે ભારતની ફિલોસોફી પહેલાં કરતાં વધુ સ્થાપિત થયેલ છે. આમ, સ્વરાજ્યનો ખ્યાલ આધ્યાત્મિક અને રાજકીય એમ બંને ખ્યાલ છે. પરમાત્મા અથવા બ્રહ્મ સાથે વિલીન થવાની યાત્રામાં આત્માનું દેવીકરણ તેને અન્ય કોઈપણ બાહ્ય પરિબળ પર નિર્ભરતામાંથી મુક્ત કરે છે. આત્મા સ્વ-નિર્ભર અને સ્વ-શાસિત અથવા સ્વરાજ્યની સ્થિતિમાં બ્રહ્મ સાથે જોડાણ અનુભવે છે. જેને ઈન્ટર કનેક્ટેડ વિશ્વમાં રાષ્ટ્રની સામાજિક, રાજકીય અને આર્થિક મુક્તિ સાથે સરખાવી શકાય.

ભૌગોલિક-વ્યૂહાત્મક સ્તરે સ્વરાજ્ય માટે ભારતની વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતાને વ્યાખ્યાયિત કરે છે. વડા પ્રધાન મોદીના નેતૃત્વમાં આત્મનિર્ભર ભારત બીજી સમાન વિચારધારા છે. તે ઇન્ટર-કનેક્ટેડ વાસ્તવિકતાને નકાર્યા વિના ભારતની આર્થિક યાત્રામાં સ્વતંત્રતા સૂચવે છે. જેમાં વૃદ્ધિ અને વિકાસ એ સામૂહિક વૈશ્વિક લક્ષ્ય છે.

સ્વરાજ્ય સર્વોદયના ગાંધીવાદી આદર્શ તરફ દોરી જાય છે. જ્યારે રાષ્ટ્રો લોકોની જેમ સ્વતંત્ર હોવા છતાં માનવતાના ઊંચા ધ્યેયો સાથે સહજીવન રીતે જોડાયેલા હોય, ત્યારે તે આત્મનિર્ભરતાની ભાવનાને પ્રજ્વલિત કરે છે. જેનો ઉપયોગ આતંકવાદનો સામનો કરવા, ક્લીન એનર્જી, સપ્લાઈ ચેન, ક્લાઈમેટ ચેન્જ અને માનવતાવાદી સહાયમાં થઈ શકે છે.

મોદીની વિદેશ નીતિ અને બાહ્ય જોડાણને રેખાંકિત કરતો વેદાત્મક અભિગમ રાષ્ટ્રોને તેમના અભિગમમાં વધુ સ્વતંત્ર, છતાં ઓછા વ્યવહારુ બનાવી શકે છે. આ ઉપદેશો વિશ્વને સર્વોદય પ્રાપ્ત કરવાનું શીખવી શકે છે. તેઓ એક સાથે દેશભક્ત અને સાર્વત્રિકવાદી બંને હોવાના વિરોધાભાસનું સુંદર રીતે સમાધાન કરે છે.

મહાત્મા ગાંધીએ પોતે કહ્યું છે કે, મારો રાષ્ટ્રવાદ મારા સ્વદેશી જેટલો વ્યાપક છે. હું ઇચ્છું છું કે, ભારતનો ઉદય થાય જેથી સમગ્ર વિશ્વને ફાયદો થાય. આ જ રીતે PM મોદીએ 25 સપ્ટેમ્બર, 2021ના રોજ સંયુક્ત રાષ્ટ્રની 76મી સામાન્ય સભામાં પોતાના સંબોધનમાં જણાવ્યું હતું કે, જ્યારે ભારત વિકસે છે, ત્યારે વિશ્વ વિકસે છે, જ્યારે ભારત સુધારણા કરે છે, ત્યારે વિશ્વ બદલાઈ જાય છે.

વેદાંત સાહિત્ય યુગોથી ભારતીય કૂટનીતિ અને યુદ્ધ માટે શક્તિશાળી ગાઈડ રહ્યું છે. વ્યૂહાત્મક ક્ષેત્રમાં વેદાંત ગ્રંથો જ ધર્મ યુદ્ધ અથવા 'જસ્ટ વોર થિયરી'નો આદર્શ પૂરો પડે છે.

ભગવદ્ ગીતાના ઉપદેશો દ્વારા જોવામાં આવે ત્યારે અહિંસાનો ઉપદેશ એ નિરંકુશ મનાઈ હુકમ નથી. ધર્મને હાનિ પહોચાડવામાં આવે અને જો યુદ્ધ અનિવાર્ય બને ત્યારે ભગવદ્ ગીતા ધર્મની રક્ષા માટે શસ્ત્રોનો ઉપયોગ કરવાની ન્યાયીને પરવાનગી આપે છે. ભારતની સરહદો પર ચીનની આક્રમક ચાલ પર ભારતે આપેલો જવાબ તેનું ઉદાહરણ છે.

ભગવદ ગીતા લશ્કરી અભ્યાસ માટે અપાર મૂલ્ય ધરાવે છે. તે કર્મ અથવા ક્રિયા દ્વારા મુક્તિ પ્રદાન કરે છે. જેમ તેણે સત્યને પુનઃસ્થાપિત કરવા અને ઉચ્ચ હેતુ માટે લડવા માટે ન્યાયી પ્રેરણા દ્વારા અર્જુનને રાજસિક (સ્વાર્થી જુસ્સો અને આક્રમકતા) અથવા તામસિક (અંધકારની લાગણીઓ - નિષ્ક્રિયતા અથવા અજ્ઞાનતા) દ્વારા પ્રેરિત ન હોય તેવા પ્રતિબદ્ધ સાત્વિક કર્મયોગી તરીકે વિકસિત થવા માટે પ્રેરિત કર્યો હતો.

તે માતૃભૂમિ પ્રત્યેની ફરજની કલ્પના પ્રત્યેની પ્રતિબદ્ધતાનું મૂલ્ય છે. સાત્વિક ઉપદેશ આજે ભારતની ઘણી નીતિઓ અને એક્શનને માર્ગદર્શન પૂરું પાડે છે. આ મહાન ભારતીય પરંપરાનો ભાગ છે. જેને વ્યાપક પ્રશંસાની જરૂર છે.

(લેખક ભૂતપૂર્વ રાજદૂત અને હાલમાં મનોહર પર્રીકર ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર ડિફેન્સ સ્ટડીઝ એન્ડ એનાલિસિસના ડાયરેક્ટર જનરલ છે. અહીં વ્યક્ત થયેલા વિચારો વ્યક્તિગત છે)
First published: