આજના દિવસે જ સ્વીકૃત થયો હતો Indian Standard Time, જાણો તેની સાથે જોડાયેલો રસપ્રદ ઈતિહાસ

ભારતે (India) 1 સપ્ટેમ્બર 1947ના રોજ પોતાનો સ્ટાન્ડર્ડ ટાઈમ (Indian Standard Time) પસંદ કર્યો હતો (પ્રતિકાત્મક તસવીર - shutterstock/ Duttagupta M K)

indian standard time- ભારતે (India) 1 સપ્ટેમ્બર 1947ના રોજ પોતાનો સ્ટાન્ડર્ડ ટાઈમ (Indian Standard Time) પસંદ કર્યો હતો. આ ટાઇમ ઝોન (Time zone)છેલ્લા 75 વર્ષથી ગુજરાતથી (Gujarat)અરુણાચલ પ્રદેશ સુધી ચલણમાં છે

  • Share this:
આપણા શરીરની જૈવિક ઘડિયાળો માનવસર્જિત સમયના ધોરણો સાથે બંધાયેલી નથી. શરીરની જૈવિક ઘડિયાળો કુદરતી સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્ત સાથે જોડાયેલ છે, આપણે સ્થાપિત કરેલા સમય સાથે નહીં. વિશ્વના દરેક દેશમાં સ્થાપિત સમય ત્યાં સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્તની સ્થિતિ દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે. પૃથ્વીની (Earth) પૂર્વ અને પશ્ચિમની ગોળાઈમાં સમયને 24 કલાકમાં વહેંચવામાં આવે છે. વિશ્વના દેશો તેના આધારે તેમનો સમય પસંદ કરે છે. ભારતે (India) 1 સપ્ટેમ્બર 1947ના રોજ પોતાનો સ્ટાન્ડર્ડ ટાઈમ (Indian Standard Time) પસંદ કર્યો હતો. આ ટાઇમ ઝોન (Time zone)છેલ્લા 75 વર્ષથી ગુજરાતથી (Gujarat)અરુણાચલ પ્રદેશ સુધી ચલણમાં છે. ત્યારે ટાઈમ ઝોન એટલે શું અને દાયકાઓ પહેલા તેની શું વ્યવસ્થા હતી? તે અંગે જાણકારી મેળવીએ.

પૃથ્વીને વિભાજીત કરતી રેખાંશ રેખાઓ

રેખાંશને સમજવાથી પૃથ્વીના સમયને સમજવામાં મદદ મળશે. ઉત્તર ધ્રુવથી લઈ દક્ષિણ ધ્રુવને જોડતી 360 રેખાઓ પૃથ્વીને વિભાજીત કરે છે. જેને રેખાંશ કહેવામાં આવે છે. આ રેખાઓ પરથી જ સમય નક્કી થાય છે. પૃથ્વી દર કલાકે 15 ડિગ્રી ફરે છે. જેને એક ટાઇમ ઝોન કહેવામાં આવે છે. આમાં ઉત્તરથી દક્ષિણ તરફ બ્રિટનની ગ્રીનવિચ વેધશાળામાંથી પસાર થતી રેખાને શૂન્ય રેખાંશ માનવામાં આવે છે.

વિશ્વને સ્ટાન્ડર્ડ ટાઈમની જરુર

પૃથ્વીના સપાટ નકશા પર તમને 24 રેખાઓ જોવા મળશે. તેને ટાઈમ ઝોન કહેવામાં આવે છે. પરંતુ આ સ્થાપિત થયું તે પહેલાં વિવિધ દેશો એકબીજા સાથે સમયનો તાલમેલ રાખી શકે તે માટે પૃથ્વીને સ્ટાન્ડર્ડ ટાઈમમાં વિભાજીત કરવી જરૂરી હતી. જેને વિશ્વના કોઓર્ડીનેટર યુનિવર્સલ ટાઈમ (UTC) કહેવામાં આવે છે. અલબત્ત તેનાથી ઘણા વર્ષો પહેલા ગ્રીનવિચ મીનટાઈમ (GMT)ને સ્વીકારવામાં આવ્યો હતો.

આ પણ વાંચો - મહિલા સરપંચ પાસે મળી કરોડોની સંપત્તિ, બે આલિશાન બંગલા, 30 હેવી વાહનો

અંગ્રેજોએ આપેલો સ્ટાન્ડર્ડ ટાઈમ

અમેરિકા ખાતે વર્ષ 1884માં આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ટાઇમ ફિક્સિંગ બેઠક યોજાઇ હતી. ત્યારે ગ્રીનવિચ મીનટાઇમ (GMT°)નો સમય સ્વીકારવામાં આવ્યો હતો. ત્યારબાદ તેની તુલના કરી બ્રિટિશરોએ બે ટાઇમ ઝોન સ્વીકાર્યા હતા. જેમાં 4 કલાક 51 મિનિટ આગળના ટાઈમ ઝોનને બોમ્બે ટાઇમ કહેવાયો હતો. બાદમાં 1906માં ISTની દરખાસ્ત મુકવામાં આવતા ફિરોઝશાહ મહેતાએ બોમ્બે સમયની વ્યવસ્થાને બચાવવા માટે ઘણા પ્રયાસ કર્યા હતા.

કચ્છના રણ અને ઉત્તરપૂર્વ અરુણાચલ વિસ્તારમાં સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્તના સમયમાં બે કલાકથી વધુનો તફાવત હોવાથી આજે પણ એકથી વધુ ટાઈમ ઝોનની માંગ ઉઠતી હોય છે


કલકતા ટાઈમ

તે સમયે બ્રિટિશરોએ સ્વીકારેલા બે ટાઈમ ઝોનમાં એક બોમ્બે ટાઈમ અને બીજો કલકત્તા ટાઈમ હતો. કલકત્તા ટાઈમ GMT કરતા 5 કલાક 30 મિનિટ 21 સેકન્ડ આગળ હતો. ISTની દરખાસ્ત નિષ્ફળ જતા કલકતા ટાઈમ બરકરાર રહ્યો હતો. અંગ્રેજો ખગોળીય અને ભૌગોલિક ઘટનાઓની નોંધ સમયે કલકતા ટાઈમનો ઉપયોગ કરતા હતા.

તેના પહેલા હતો મદ્રાસ ટાઈમ

બોમ્બે અને કલકતા ટાઈમના ઘણા સમય પહેલા મદ્રાસ ટાઈમનું ચલણ હતું. ભારતમાં બ્રિટીશ ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના પ્રથમ ખગોળશાસ્ત્રી, જ્હોન ગોલ્ડિંગહામે 1802માં મદ્રાસ ટાઇમ ઝોનની વ્યવસ્થા કરી હતી. આ ટાઈમ ઝોન GMTથી 5 કલાક 21 મિનિટ અને 14 સેકન્ડ આગળ હતો. બાદમાં રેલવે દ્વારા તેને સ્વીકૃત કરાયો હતો. જેથી તેને રેલવે ટાઈમ પણ કહેવામાં આવતો હતો. જોકે, 1884 પછી તેની માન્યતા પૂરી થઈ ગઈ હતી.

આઝાદી પછીનો ટાઈમ

આઝાદી બાદ IST સ્વીકારવામાં આવ્યો હતો. જે UTC મુજબ +05:30 માનવામાં આવ્યો હતો. આ દરમિયાન દેશના પૂર્વથી પશ્ચિમ વચ્ચેના 2933 જેટલા મસમોટા અંતરમાં એક જ ટાઈમ ઝોનની સ્વીકૃતિ પર પ્રશ્ન ઉઠ્યા હતા. પૂર્વ અરુણાચલથી કચ્છ સુધી એક જ ટાઈમ કઈ રીતે હોય શકે તે બાબતે ખૂબ દલીલ થઈ હતી. જોકે, ત્યારબાદ 1947માં પૂર્વ અને પશ્ચિમ વચ્ચે સંતુલન રાખવાનો પ્રયાસ થયો હતો.

આ પણ વાંચો - ગાયને રાષ્ટ્રીય પશુ જાહેર કરવી જોઈએ, ગૌરક્ષા હિન્દુઓનો મૌલિક અધિકાર બને : અલ્હાબાદ હાઇકોર્ટ

ભારત જેવા મોટા દેશમાં એક જ સ્ટાન્ડર્ડ-ટાઇમ રાખવાથી માત્ર ઉર્જાનો બગાડ જ નહીં પણ કિંમતી સંસાધનોને નુકસાન પણ થાય છે. આપણા તંત્રમાં વૈજ્ઞાનિક અભિગમનો અભાવ પણ સામે આવ્યો છે. કચ્છના રણ અને ઉત્તરપૂર્વ અરુણાચલ વિસ્તારમાં સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્તના સમયમાં બે કલાકથી વધુનો તફાવત હોવાથી આજે પણ એકથી વધુ ટાઈમ ઝોનની માંગ ઉઠતી હોય છે.

અહીં ઉલ્લેખનીય છે કે, ડેલાઇટ સેવિંગ્સ ટાઇમ (DST) સિસ્ટમમાં વહેલી સવારના પ્રકાશનો લાભ લેવા માટે તંત્ર ઉનાળામાં ઘડિયાળોને 1 કલાક આગળ કરે છે. તેના કારણે આખા દેશમાં રૂટિન એક કલાક વહેલું શરૂ થાય છે અને રાત્રે વીજળીનો ઉપયોગ એક કલાક ઓછો થાય છે. જેનાથી ઘણી ઉર્જાની બચત થાય છે. એ જ રીતે શિયાળામાં ઘડિયાળોને 1 કલાક પાછળ ધકેલી દેવામાં આવે છે.
First published: