independence day: આઝાદી પહેલા જ ભારતીય સંઘમાં વિલય થવા લાગ્યા હતા રજવાડાં

(પ્રતિકાત્મક તસવીર - shutterstock)

75th independence day- 15 ઓગસ્ટ 1947ના રોજ દેશ કુલ નાના મોટા 562 રજવાડાઓમાં (Princely States) વહેંચાયેલું હતું. આ પરિસ્થિતિમાં એકીકૃત ભારત બનવાની શક્યતાઓ ઓછી હતી. આઝાદી પહેલા જ દેશને એક કરવાના પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યા હતા. ખૂબ જ ઓછા લોકોને ખબર હશે કે, 15 ઓગસ્ટ (15 August) પહેલા જ રજવાડાઓનો ભારતમાં વિલય શરૂ થઈ ગયો હતો

  • Share this:
આ વર્ષે ભારતની આઝાદી (India Independence)ને 75 વર્ષ પૂર્ણ થવા જઈ રહ્યા છે. આઝાદીના 75 વર્ષ (75th independence day) પૂર્ણ થવા પર દેશમાં અનેક આયોજન કરવામાં આવી રહ્યા છે. 15 ઓગસ્ટ 1947ના રોજ દેશ કુલ નાના મોટા 562 રજવાડાઓમાં (Princely States) વહેંચાયેલું હતું. આ પરિસ્થિતિમાં એકીકૃત ભારત બનવાની શક્યતાઓ ઓછી હતી. આઝાદી પહેલા જ દેશને એક કરવાના પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યા હતા. ખૂબ જ ઓછા લોકોને ખબર હશે કે, 15 ઓગસ્ટ (15 August) પહેલા જ રજવાડાઓનો ભારતમાં વિલય શરૂ થઈ ગયો હતો.

એક ભારતની કલ્પના

આઝાદીના સમયે દેશના કેટલાક ભાગ ભારત અને પાકિસ્તાનના ભાગલાઓને કારણે ત્રાસ સહન કરી રહ્યા હતા. દેશના અનેક ભાગમાં લોકોને ખબર નહોતી કે તેઓ આઝાદ ભારત (Free India)નો ભાગ છે. આઝાદીના સમયે ભારતના નેતાઓ જે આઝાદ ભારતની કલ્પના કરી રહ્યા હતા, તે અંગ્રેજોથી મુક્ત ભારત નહોતું. તે કાશ્મીરથી કન્યાકુમારી સુધીનું એક ભારત હતું.

પહેલેથી કવાયત શરૂ થઈ ગઈ હતી

આઝાદી પહેલા જ રજવાડાઓને ભારતમાં સામેલ કરવાની કવાયત શરૂ થઈ ગઈ હતી. આ રજવાડાઓને વિકલ્પ આપવામાં આવ્યો હતો કે, તેઓ ભારત અથવા પાકિસ્તાનનો એક ભાગ બને અથવા સ્વતંત્ર રહે. અનેક નવાબ અને રજવાડાઓ આઝાદ રહેવા ઈચ્છતા હતા. ત્રિપુરાની મહારાણી કંચનપ્રભા દેવીએ 13-14 ઓગસ્ટ 1947ના રોજ ભારતમાં સામેલ થવાના સહમતિ પત્ર પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. જોકે, ભોપાલ, હૈદરાબાદ અને જૂનાગઢ સહિત કેટલાક રજવાડાઓએ ભારતમાં સામેલ થવાની ના પાડી દીધી હતી.

રજવાડાઓ મૂંઝવણમાં હતા

25 જુલાઈના રોજ લોર્ડ માઉન્ટબેટને દિલ્હીમાં પહેલી વાર તમામ રજવાડાઓના પ્રમુખોની બેઠક બોલાવી હતી. તેમાં 75 મહારાજા અને નવાબોની સાથે 74 રાજા મહારાજાઓના પ્રતિનિધિઓ પણ સામેલ થયા હતા. રજવાડાઓનો ભારતમાં વિલય ન કરવા માટે તેમણે માઉન્ટબેટન સામે અનેક બહાનાઓ રજૂ કર્યા હતા અને કેટલીક આશંકાઓ જણાવી હતી. આ પહેલા 6 મેના રોજ સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલે રજવાડાઓનો વિલય કરવાનું કામ શરૂ કરી દીધું હતું.

આ પણ વાંચો - Afghanistan war: તાલિબાને બનાવ્યો પ્લાન, કાબુલ સહિત આખા અફઘાનિસ્તાન પર 7 દિવસની અંદર તેનો કબજો હશે

કેટલાક તરત માની ગયા, કેટલાકે ના પાડી દીધી

તે સમયે સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલે વરિષ્ઠ નોકરશાહ વી.કે.મેનનને ગૃહ વિભાગના મુખ્ય સચિવ બનાવીને નવાબો, રાજાઓ સાથે વાતચીત શરૂ કરી હતી. તેમણે રજવાડાઓના વંશજો સામે પ્રિવી પર્સેજના માધ્યમથી તેમને આર્થિક મદદ આપવાની રજૂઆત કરી હતી. આઝાદીના દિવસ સુધી અંદાજે 136 રજવાડાઓએ ભારતમાં સંમિલિત થવાનો નિર્ણય લીધો હતો. કેટલાક રજવાડાઓનો ભારતમાં વિલય થયો ન હતો, જેમાં ભોપાલ અને હૈદરાબાદના નવાબ પ્રમુખ સામેલ હતા.

ત્રિપુરાનો વિલય

આઝાદી પહેલા ભારતમાં સામેલ થનાર રજવાડાઓમાં ત્રિપુરાનું નામ સૌથી મોખરે છે. 13 ઓગસ્ટ 1947ના રોજ ત્રિપુરાની મહારાણી કંચનપ્રભા દેવીએ ત્રિપુરાનો ભારતમાં વિલય કરવાનો નિર્ણય લીધો હતો. તે દિવસે મહારાણીએ વિલયના દસ્તાવેજ પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા, ત્યારબાદ ત્રિપુરાનો ભારતમાં વિલય થઈ ગયો હતો.

ત્રાવણકોર પર રાજનીતિ રમાઈ હતી

ત્રાવણકોરના દીવાને જાહેરાત કરી હતી કે, તેમના મહારાજા એક અલગ દેશ બનાવશે. તેમને ડર હતો કે તેમની પાસેથી એક બંદર અને યૂરેનિયમનો ભંડાર જતો ન રહે. જિન્નાએ પણ ત્રાવણકોરના રાજાને પત્ર લખીને કહ્યું કે, પાકિસ્તાન સ્વતંત્ર ત્રાવણકોર સાથે સંબંધ રાખવા ઈચ્છે છે. તે પહેલા એક પ્રદર્શનકારીએ ત્રાવણકોરના પ્રધાનમંત્રીના ચહેરા પર છરીથી હુમલો કરી દીધી હતો. મહારાજા આ ઘટનાથી ડરી ગયા હતા અને 14 ઓગસ્ટના રોજ ભારતમાં વિલય માટે માની ગયા હતા.

હૈદરાબાદના નિઝામની જિદ

હૈદરાબાદના નિઝામ મીર ઉસ્માન અલી બહાદુરે 12 જૂન 1947ના રોજ આઝાદ દેશ બનાવવાની જાહેરાત કરી દીધી હતી અને પોતાની સેના પણ બનાવી દીધી હતી. જનતા નિઝામના આ નિર્ણયના વિરુદ્ધ હતી અને આંદોલન કરી રહી હતી. તે સમયે સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલે હૈદરાબાદ પર સૈન્ય કાર્યવાહી કરવાનો નિર્ણય કર્યો હતો. 13 સપ્ટેમ્બર 1948ના રોજ ‘ઓપરેશન પોલો’ના નામથી કાર્યવાહી કરાઈ હતી અને નિઝામને પોતાનો નિર્ણય બદલવા માટે મજબૂર કરી દીધા હતા. આ પ્રકારે નિઝામ હૈદરાબાદને ભારતમાં વિલય કરવા માટે રાજી થઈ ગયા હતા.
First published: