Acharya Vinoba Bhave: જાણો ગાંધીજીના સાથી સંતની રોચક વાર્તા

વિનોબા ભાવે (Vinoba Bhave) (તસવીર: Wikimedia Commons)

Vinoba Bhave Birth anniversary: સ્વાતંત્ર્ય સેનાની હોવા ઉપરાંત તેઓ પ્રખ્યાત ગાંધીવાદી સમાજ સુધારક નેતા હતા. મહારાષ્ટ્રના ભૂદાન આંદોલનથી તેમને સમગ્ર વિશ્વમાં ઓળખ મળી હતી.

  • Share this:
નવી દિલ્હી: મહાત્મા ગાંધી (Mahatma Gandhi)ના વારસાને સંભાળનારાઓની કમી હંમેશા રહી છે. ઘણા ઓછા લોકોએ તેના પ્રયાસ કાર્ય હતા. પરંતુ આચાર્ય વિનોબા ભાવે (Acharya Vinoba Bhave) ગાંધીજીના વારસાને આગળ વધારવા માટે કામ કરતા જોવા મળ્યા હતા. સ્વાતંત્ર્ય સેનાની હોવા ઉપરાંત તેઓ પ્રખ્યાત ગાંધીવાદી સમાજ સુધારક નેતા હતા. મહારાષ્ટ્રના ભૂદાન આંદોલનથી તેમને સમગ્ર વિશ્વમાં ઓળખ મળી હતી. બાળપણમાં તેજ દિમાગ, અભ્યાસમાં હોંશિયાર, ત્યારબાદ આધ્યાત્મિક યાત્રા, ગાંધીવાદી બનવું, ભૂદાન આંદોલન, સંત તરીકેનું જીવન અને છેલ્લા વર્ષોમાં સમાધિ - તેમની જીવનયાત્રા રોમાંચથી ભરેલી રહી હતી.

માતાપિતાની ધાર્મિક વિધિઓ

વિનોબા ભાવેનું મૂળ નામ વિનાયક નરહરિ ભાવે (Vinayak Narahari Bhave) હતું. તેમનો જન્મ 11 સપ્ટેમ્બર 1895ના રોજ મહારાષ્ટ્રના કોંકણ પ્રદેશના ગાગોડા ગામમાં એક ચિત્પવ બ્રાહ્મણ પરિવારમાં થયો હતો. તેમની માતા રૂકમણીબાઈ એક વિદૂષી મહિલા હતી. વિનોબા પર તેમની માતાનો ઘણો પ્રભાવ હતો. વિનોબા ભાવેને ભગવાનમાં શ્રદ્ધા અને આધ્યાત્મિકતા માતા પાસેથી મળ્યું હતું. તો પિતા પાસેથી ગણિત, વિજ્ઞાન અને એક અલગ વિચારસરણી અને તર્ક મળ્યો હતો.

માતા વિનોબાના પ્રથમ આધ્યાત્મિક શિક્ષક

બાળપણમાં શરૂઆતથી જ વિનાયકને તેમની માતાનો ઘણો સહકાર મળ્યો અને ધાર્મિક શિક્ષણ મળ્યું. તેઓ તમામ ભાઈ-બહેનોમાં માતાની સૌથી નજીક હતા અને માતાના ધાર્મિક કાર્યમાં સંપૂર્ણ સહકાર આપતા હતા. માતા પાસેથી તેમને ગુરુ રામદાસ, સંત જ્ઞાનેશ્વર, તુકારામ, નામદેવ, અને શંકરાચાર્યની કથાઓ સાંભળવા મળતી હતી. વિનાયકને રામાયણ, મહાભારત, તેમજ ઉપનિષદનું તત્વજ્ઞાન પણ મળ્યું. આ બધાએ વિનોબાને આધ્યાત્મિક ભૂખ જીવનભર જાળવી રાખી.

ફ્રેન્ચ અને સંસ્કૃત

વિનોબા હાઈસ્કૂલમાં પહોંચ્યા પછી તેમના પિતાએ ફ્રેન્ચ શીખવાનો આગ્રહ કર્યો, ત્યારે વિનોબાની માતાએ તેમને સંસ્કૃતનો અભ્યાસ કરવા આગ્રહ કર્યો. વિનોબાએ હાઇસ્કૂલમાં ફ્રેન્ચ પસંદ કર્યું, સાથે જ તેમણે ઘરે સંસ્કૃત શીખવાનું શરૂ કર્યું. તેમને ભણવાનો ખૂબ શોખ હતો. તેઓ દુર્લભ પુસ્તકો વાંચવા માટે પુસ્તકાલયમાં જતા હતા, ફ્રેન્ચ સાહિત્યની સાથે તેમણે વેદ, ઉપનિષદ પણ વાંચ્યા. પરંતુ વૈરાગ્ય માટેનો તેમનો મોહ ઘટ્યો નહીં.

આધ્યાત્મિક યાત્રા અને ગાંધીજી

તેઓ હાઈસ્કૂલમાં ઈન્ટર પરીક્ષા માટે મુંબઈ જતી ટ્રેનમાં બેઠા હતા, પરંતુ મનની વાત માનીને તે વચ્ચેથી બીજી કાર બેસીને તેઓ આધ્યાત્મિક યાત્રા પર હિમાલય જવા નીકળી પડ્યા. વિનોબા પોતાના જ્ઞાનની શોધમાં ઘણું ભટક્યા, પરંતુ તેઓ કાશીમાં લાંબા સમય સુધી રહ્યા. તે જ સમયે સમાચારપત્રોમાં ગાંધીજી વિશે વાંચ્યા પછી તેમને લાગ્યું કે ગાંધીજી તેમના માટે માર્ગદર્શક બની શકે છે. તે સમયે ગાંધીજી દક્ષિણ આફ્રિકાથી પાછા ફર્યા હતા. તેમણે ગાંધીજીને પત્ર લખ્યો, જેના જવાબમાં તેમને આમંત્રણ મળ્યું અને તરત જ તેઓ અમદાવાદ જવા રવાના થયા.

બંનેની પ્રથમ મુલાકાત

વિનોબા ભાવે અને મહાત્મા ગાંધી 7 જૂન 1916ના રોજ પ્રથમ વખત મળ્યા હતા. આ મીટિંગમાં બંને એકબીજાના પ્રશંસક બની ગયા. વિનોબાએ આ બેઠક વિશે કહ્યું હતું કે, કાશીમાં તેમની ઈચ્છા હિમાલયમાં જઈને તપસ્યા કરવાની હતી, તેઓ બંગાળના ક્રાંતિકારીઓને પણ મળવા માંગતા હતા, પરંતુ સમય તેમને ગાંધીજી પાસે લઈ ગયો. ગાંધીજીને મળતાં તેમને લાગ્યું કે તેમની બંને ઈચ્છાઓ પૂરી થઈ છે. ગાંધીજીએ આ મુલાકાત અંગે કહ્યું કે, લોકો તેમની પાસે કંઈક લેવા આવે છે, પરંતુ વિનોબા તેમને પ્રથમ વ્યક્તિ લાગ્યા જે કંઈક આપવા આવ્યા હતા.

અમદાવાદથી વર્ધા

ત્યારબાદ વિનોબાએ પોતાને ગાંધીજીના આશ્રમમાં સમર્પિત કરી દીધા. જ્યારે ગાંધીજીને લાગ્યું કે તેઓ અમદાવાદ અથવા ગમે ત્યાં આશ્રમ બનાવે, અહિંસક સૈનિકો દેશભરમાં નહીં તૈયાર થઈ શકે. તેથી તેમણે વિનોબાને વર્ધા મોકલ્યા. જ્યાં તેમનું મહારાષ્ટ્ર ધર્મ નામથી મરાઠીમાં છપાયેલું મેગેઝિન ખૂબ જ લોકપ્રિય બન્યું હતું.

સાબરમતી આશ્રમ ખાતે વિનોબા ભાવે રહેતા હતા તે સ્થળ.


આઝાદી પછી

આઝાદી સુધી વિનોબા ભાવે આચાર્ય અને સંત તરીકે ઓળખાતા હતા. ગાંધીજીના અવસાન બાદ તેમણે ગાંધીજીનો વારસો જાળવ્યો હતો, પરંતુ તેઓ તેમના સ્વભાવ મુજબ તેને આધ્યાત્મિક રીતે આગળ વધારતા હતા. 1951માં મહારાષ્ટ્રમાં ભૂદાન ચળવળે તેમને સમગ્ર વિશ્વમાં પ્રખ્યાત કર્યા. તે એક સ્વૈચ્છિક સુધારણા ચળવળ હતી, જેમાં સર્જનાત્મક કાર્યો અને વિચારોનો ઉપયોગ કરીને સામાજિક સ્તરને બદલવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો હતો.

ગાંધીજીની નજીક હોવા છતાં વિનોબા ક્યારેય રાજકીય વ્યક્તિ ન રહ્યા. તેમણે સર્વોદય સમાજની સ્થાપના કરી. વિનોબાએ આઝાદી પછીનું બાકીનું જીવન વર્ધાના બ્રહ્મ વિદ્યા મંદિર આશ્રમમાં વિતાવ્યું. 15 નવેમ્બર 1982ના રોજ તેમણે ખોરાક અને પાણીનો ત્યાગ કર્યો અને સમાધિ મરણ અપનાવ્યું.
Published by:Vinod Zankhaliya
First published: