Explained: શું છે આ લેટરલ એન્ટ્રી? કેન્દ્ર સરકારમાં UPSC વગર જ નોકરી મળશે, શું છે પ્રક્રિયા, માપદંડો અને શરત?

પ્રતિકાત્મક તસવીર

ફેબ્રુઆરી માસમાં આવેલ આ નવી જાહેરાત આ પ્રકારની લેટરલ એન્ટ્રીની બીજા રાઉન્ડની ભરતી છે

  • Share this:
    ગત મહિને સરકારી ભરતી સંસ્થા યુપીએસસીએ ઈશ્યુ કરેલ એડવર્ટાઈઝમેન્ટે ફરી ચર્ચા પકડી છે. એડવર્ટાઈઝમેન્ટમાં રાષ્ટ્રનિર્માણ માટે ઈચ્છુક પ્રતિભાવાન યુવાઓ માટે ત્રણ જોઈન્ટ સેક્રેટરીની પોસ્ટ અને સરકારી વિભાગોમાં ડાયરેક્ટર પોસ્ટ માટે 27 અરજીઓ બહાર પાડી હતી. જોકે આ જાહેરાત માત્ર લેટરલ એન્ટ્રી માટે હતી એટલેકે તેના માટે તમારે યુનિયન પબ્લિક સર્વિસ કમિશન (UPSC) સિવિલ સર્વિસ પરીક્ષા પાસ કરવી ફરજિયાત નથી હોતી. સરકારી વિભાગોમાં ક્લાસ 1 અને 2માં આ જગ્યાઓ માટે SC, ST કે OBC કોઈપણ રીઝર્વેશન પણ જરૂરી નથી.

    શું છે લેટરલ એન્ટ્રી ?

    મોદી સરાકરે દેશના યુવાઓને પ્રધાન્ય આપવા માટે અને પ્રત્યક્ષ જ સરકારી હોદ્દો આપવા માટે લેટરલ એન્ટ્રી(Lateral entry) નામની નવી પદ્ધતિ અમલમાં મુકી હતી. આ પ્રણાલીનો ચોતરફ ભારે વિરોધ થયો હતો. ખાનગી કંપનીમાં કામ કરતા સિનિયર અધિકારી પણ સરકારનો ભાગ બની શકે છે. નોકરશાહીમાં એન્ટ્રી માટે અત્યાર સુધીના આ સૌથી મોટો ફેરફારને લેટરલ એન્ટ્રી કહેવામાં આવે છે.

    નીતિ આયોગે ત્રણ વર્ષના એજન્ડા અને સેક્રેટરીઓના સેક્ટોરિયલ સમૂહે(SGOs)એ ગર્વનન્સ મુદ્દે 2017માં રજૂ કરેલ રીપોર્ટમાં સેન્ટ્રલ ગવર્મેન્ટના વિભાગમાં ટોચના અને મધ્યમ કદના મેનેજમેન્ટ અધિકારીઓમાં સિવિલ સર્વિસ સિવાય જ સરકારી મંજૂરીથી ભરતી કરવાનો પ્રસ્તાવ રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. ત્રણ થી પાંચ વર્ષના કોન્ટ્રાકટ પર કર્મચારીઓની ભરતી કરવામાં આવે છે. ઉપરાંત ઓલ ઈન્ડિયા સર્વિસિસ કે સેન્ટ્રલ સિવિલ સર્વિસિસના કોઈપણ બ્યુરોક્રેટસને લેટરલ એન્ટ્રન્ટ્સ તરીકે લેવાની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી.

    એપોઈટમેન્ટ કમિટી ઓફ કેબિનેટ(ACC) દ્વારા નિયુક્ત સંયુક્ત સચિવ પાસે વિભાગમાં ત્રીજો ઉચ્ચ ક્રમ (સેક્રેટરી અને એડિશનલ સેક્રેટરી) હોય છે. તે વિભાગના વહીવટી વડા તરીકે કાર્ય કરે છે અને ડાયરેક્ટરના પદ માટે થતી ભરતી સંયુક્ત સચિવની નીચેના ક્રમની ભરતી ગણવામાં આવે છે.

    આ પણ વાંચો - ગુજરાત સરકારના 13 મંત્રીઓ છે 60 વર્ષથી વધુ વયના, ક્યારે લેશે કોરોના વેક્સીન?

    સરકાર લેટરલ એન્ટ્રી સિસ્ટમ કેમ લાવી?

    PMOમાં રાજ્યમંત્રી જિતેન્દ્ર સિંહે આ મુદ્દે 4 જુલાઈ, 2019ના રોજ કહ્યું હતુ કે આ નિર્ણયથી આપણી પાસે ઉપલબ્ધ સ્ત્રોતમાંથી સર્વશ્રેષ્ઠને પસંદ કરવાનો એક પ્રયત્ન છે. જેનો હેતુ દરેક નાગરિકને તેમની પ્રતિભા અને ક્ષમતાના હિસાબથી પોતાનો વિકાસ સુનિશ્ચિત કરવાની તક આપે છે. સરકાર સમયાંતરે જરૂરી વિવિધ સેક્ટરના નિષ્ણાંતો કે પછી અમુક ખાનગી એજન્સીઓને ખસ્તા હાલ થયેલ સરકારી વિભાગના પુનરોથ્થાન માટે અપોઈન્ટ કરે છે તેને બદલે હવે કોઈપણ ક્ષેત્રનો પ્રતિભાવાન વ્યક્તિ UPSCની પરીક્ષા વગર જ સરકારી પ્રક્રિયા થકી જ મહત્વનું મેનેજરિયલ પદ મેળવી શકે છે.

    ઉદાહરણથી સમજીએ તો એક્સમયે દેશમાં સૌથી વધુ નફો કરનારી સરકારી કંપનીઓમાંની એક ભારત સંચાર નિગમ લિમિટેડ(BSNL) છેલ્લા ચાર વર્ષથી સતત ખોટ કરી રહી છે. હવે સ્થિતિ એવી બની ગઇ છે કે 18 વર્ષોમાં પ્રથમવાર આ સરકારી ટેલિકોમ કંપની પોતાના 1.76 લાખ કર્મચારીઓનો પગાર આપી શકવાની સ્થિતિમાં નથી. કંપનીની અંદર જ અવાજ ઉઠવા લાગ્યો છે કે ખરાબ પ્રદર્શન કરનારા અને નબળા કર્મચારીઓને કાઢી નાખવામાં આવે. એક ગુજરાતના જ એસોસિયેશને સરકારને પત્ર લખીને બીએસએનએલમાં લેટરલ એન્ટ્રી સ્કીમ લાગુ કરવાનું અરજ કરી હતી.

    લેટરલ એન્ટ્રીની નિંદા કેમ?

    જાણકારોના મતે એપ્રિલમાં મોદી સરકાર બ્યૂરોક્રેસીમાં સુધાર અને નવી પ્રતિભા લાવવાના નામ પર સરકારી કામકાજનું ખાનગીકરણ કરી રહી છે. આ પ્રકારના ખાનગીકરણથી પ્રભાવશાળી, તાકાતવર, બુદ્ધિમાન લોકો સરકારી રહેમરામે જ સરકારી કામકાજ અને નીતિઓમાં હસ્તક્ષેપ કરશે. એક આક્ષેપ એ પણ છે કે લેટરલ એન્ટ્રી ભરતીમાં અનુસુચિત જાતિ અને અનુસુચિત જનજાતિ અને ઓબીસી વર્ગને કોઇ અનામત આપવામાં આવ્યું નથી. સરકારે એક RTIના જવાબમાં કહ્યું હતુ કે આ યોજના હેઠળ ભરતીઓ એક પદ માટે કરવામાં આવે છે અને એક પદ માટે અનામત આપવામા આવતું નથી.

    રાજકીય નિષ્ણાંતો પણ આક્ષેપ કરે છે કે સરકાર આ પ્રકારની ભરતીથી પોતાના મળતિયાઓને પદભાર આપીને કોઈપણ વિભાગની ખાનગી માહિતી લઈ શકે છે અને બાદમાં આ મળતિયાઓ પોતાના પર્સનલ ધંધા-વેપાર અને અન્ય કામો માટે પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ તેનો ઉપયોગ કરી શકે છે.

    શરતો ?

    લેટરલ એન્ટ્રીમાં જોઈન્ટ સેક્રેટરી પદની નિયુક્તિ ઇન્ટરવ્યૂ દ્વારા થશે અને કેબિનેટ સેક્રેટરીના નેતૃત્વવાળી કમિટિ તેનું ઇન્ટવ્યૂ લેશે. યોગ્યતા પ્રમાણે ગ્રેજ્યુએટ અથવા કોઇ સરકારી, ખાનગી સેક્ટર, યુનિવર્સિટી તેમજ ખાનગી કંપનીમાં 15 વર્ષનો અનુભવ ધરાવતા આ પદ માટે અરજી કરી શકે છે. પદભારની મુદ્દત 3 વર્ષની હશે અને સારા પ્રદર્શન પર 5 વર્ષ સુધી મુદ્દત વધારવામાં આવશે. આ પદ માટે લઘુત્તમ વય મર્યાદા 40 છે જ્યારે મહત્તમ વય મર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી નથી.

    લેટરલ એન્ટ્રીની આ પ્રથમ ભરતી?

    ફેબ્રુઆરી માસમાં આવેલ આ નવી જાહેરાત આ પ્રકારની લેટરલ એન્ટ્રીની બીજા રાઉન્ડની ભરતી છે. અગાઉ સરકારે જુદા જુદા મંત્રાલયો / વિભાગોમાં સંયુક્ત સચિવની 10 જગ્યાઓ અને નાયબ સચિવ / નિયામકના સ્તરે 40 હોદ્દા પર સરકાર બહારના નિષ્ણાતોની નિમણૂક કરવાનો નિર્ણય કર્યો હતો. 2018ની શરૂઆતમાં સરકારે એક સંયુક્ત સચિવ-સ્તરની નિમણૂકો માટેની જાહેરાત બહાર પાડી હતી. જેના માટે 6077 અરજીઓ આવી હતી અને અંતે 2019માં 9 વ્યક્તિઓને 2019માં નવ જુદા જુદા મંત્રાલયો / વિભાગોમાં નિમણૂક કરવામાં આવ્યા હતા.

    આ 9 વ્યક્તિઓમાં અંબર દુબે, રાજીવ સકસેના, સુજિતકુમાર બાજપેયી, દિનેશ દયાનંદ જગદાલે, ભૂષણ કુમાર, અરૂણ ગોયલ, સૌરભ મિશ્રા અને સુમન પ્રસાદ સિંહની નિમણૂક ત્રણ વર્ષના કોન્ટ્રાકટ સાથે કરવામાં આવી હતી પરંતુ, કાકોલી ઘોષે સરકારી કોન્ટ્રાકટ સ્વીકાર્યો નહોતો. ઉપરોક્ત નામમાંથી અરુણ ગોયલે ગત વર્ષે ડિસેમ્બરમાં રાજીનામું આપ્યું હતું અને ફરી પરત ખાનગી ક્ષેત્રમાં પાછા ફર્યા હતા.

    રીઝર્વેશન નાબૂદ થવાનો ડર ?

    લેટરલ એન્ટ્રી મુદ્દે મોદી સરકાર ઝડપથી આગળ વધી રહી છે. સરકાર એક વિભાગ નહી પરંતુ એક પદને જ એક એકમની જેમ લઇ રહી છે. જો આ યોજનાનો અમલ કરવામાં આવશે તો અનૌપચારિક રીતે અનામત ખતમ કરવા જેવુ હશે. અત્યારની જ ભરતીને ધ્યાને લઈએ તો જો 27 ડિરેક્ટરને એક જ જૂથ તરીકે ગણવામાં આવે તો ‘13 પોઇન્ટ રોસ્ટર’ મુજબ સાત જગ્યાઓ ઓબીસી માટે, ચાર સીટ એસસી કેટેગરી માટે અને એક બેઠક એસટી માટે રીઝર્વ રહેશે. આ સિવાય અને બે આર્થિક પછાત વર્ગ માટે અનામત હોવી જોઈએ પરંતુ, આ તમામ જાહેરાત દરેક વિભાગ માટે અલગથી કરવામાં આવે છે તેથી તેને એક એક યુનિટ તરીકે જોવામાં આવે છે તેથી તમામ બેઠક "અનરક્ષિત" જાહેર કરવામાં આવી છે.

    જોકે 15 મે, 2018ના સરકારના પરિપત્રમાં DoPTએ કહ્યું છે કે લેટરલ એન્ટ્રી માટે 45 દિવસ કે તેથી ઓછા સમયગાળા માટે થતી ભરતીમાં બંધારણીય સરકારી નિયમો અનુસાર SC/ST/OBC/EBC માટે અનામત સિસ્ટમ જાળવવામાં આવશે.
    Published by:Ashish Goyal
    First published: