Explained: દેશના ગરીબોને મળશે ફોર્ટિફાઈડ ચોખા, જાણો શું છે ફોર્ટિફાઇડ ચોખા અને સ્વાસ્થ્ય માટે કેવી રીતે છે લાભદાયી

પ્રતિકાત્મક તસવીર

Fortified Rice- પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ (Prime Minister Narendra Modi)સ્વતંત્રતા દિવસે જણાવ્યું હતું કે, 2024 સુધીમાં પબ્લિક ડિસ્ટ્રીબ્યુશન સિસ્ટમ (PDS) અને મધ્યાહન ભોજન સહિત અનેક સરકારી યોજનાઓ હેઠળ પોષણયુક્ત ચોખાનું વિતરણ કરવામાં આવશે

  • Share this:
પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ (Prime Minister Narendra Modi)સ્વતંત્રતા દિવસે મહત્વની જાહેરાત કરી હતી. તેમણે જણાવ્યું હતું કે, 2024 સુધીમાં પબ્લિક ડિસ્ટ્રીબ્યુશન સિસ્ટમ (PDS) અને મધ્યાહન ભોજન સહિત અનેક સરકારી યોજનાઓ (Government scheme)હેઠળ પોષણયુક્ત ચોખાનું (Fortified rice)વિતરણ કરવામાં આવશે. ફૂડ સેફ્ટી અને સ્ટાન્ડર્ડ્સ ઓથોરિટી ઓફ ઈન્ડિયા (FSSAI)એ ફોર્ટિફિકેશન વિશે જણાવ્યું કે, “ભોજનમાં આવશ્યક પોષકતત્વો ઉમેરવામાં આવે છે, જેથી ભોજનની પોષણ ગુણવત્તામાં વૃદ્ધિ થઈ શકે. તે સ્વાસ્થ્ય માટે ખૂબ જ લાભદાયી છે અને સ્વાસ્થ્ય પર ગંભીર અસર થવાની સંભાવના ઓછી રહે છે.”

ફોર્ટિફાઇડ ચોખા એટલે એવા ચોખા, જેમાં શરીર માટે આવશ્યક પોષકતત્વોને ધ્યાનમાં રાખીને પોષણયુક્ત ચોખાનું ઉત્પાદન કરવામાં આવે છે. ફોર્ટિફાઇડ ચોખા બનાવવા માટે અનેક પ્રકારની ટેકનોલોજી ઉપલબ્ધ છે, જેમ કે કોટિંગ અને ડસ્ટિંગ. ભારત ચોખાને ફોર્ટિફિકેશન કરવા માટે ‘એક્સટ્રુઝન’ ને સૌથી સારી ટેકનોલોજી માનવામાં આવે છે. જેમાં એક્સટ્રુડર મશીનનો ઉપયોગ કરીને ફોર્ટિફાઈડ ચોખાનું ઉત્પાદન કરવામાં આવે છે. ફોર્ટિફાઈડ ચોખાને નિયમિત ચોખા સાથે મિશ્રિત કરવામાં આવે છે.

FRKના ઉત્પાદન માટે એક્સટ્રક્શન ટેકનોલોજી કેવી રીતે કામ કરે છે?

એક્સટ્રક્શન ટેકનોલોજીમાં ચોખાના લોટને સુક્ષ્મ પોષકતત્વો સાથે મિશ્ર કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ આ મિશ્રણમાં પાણી ભેળવવામાં આવે છે. આ મિશ્રણને હિટીંગ ઝોન સાથે ટ્વિન સ્ક્રૂ એક્સટ્રુઝનમાં નાખવામાં આવે છે. ત્યારબાદ તેમાં ચોખાના આકાર જેવી પ્રોડક્ટ બહાર આવે છે. ત્યારબાદ તેને સૂકવવામાં આવે છે અને ઠંડા કરવામાં આવે છે. ઠંડા થયા બાદ તેને પેક કરવામાં આવે છે. FRKની શેલ્ફ લાઈફ ઓછામાં ઓછી 12 મહિના હોય છે.

કન્ઝ્યૂમર અફેર્સ, ફૂડ અને પબ્લિક ડિસ્ટ્રીબ્યુશન મંત્રાલય દ્વારા દિશાનિર્દેશ જાહેર કરવામાં આવ્યા છે. આ દિશાનિર્દેશ અનુસાર અનાજની લંબાઈ તથા પહોળાઈ અનુક્રમે 5 mm અને 2.2 mm હોવી જોઈએ.

ચોખા ફોર્ટિફિકેશનની આવશ્યકતા શું છે?

ભારતમાં મહિલાઓ અને બાળકોમાં કુપોષણ જોવા મળી રહ્યું છે. ફૂડ મિનિસ્ટ્રી અનુસાર દેશમાં દર બીજી મહિલા કુપોષિત છે અને દર ત્રીજા બાળકનો યોગ્ય વિકાસ થઈ રહ્યો નથી. ગ્લોબલ હંગર ઈન્ડેક્ષ (GHI)ના 107 દેશોમાં ભારત 94માં સ્થાન પર છે, તે અનુસાર ભારત ‘ગંભીર ભૂખ’ની શ્રેણીમાં આવે છે.

આ પણ વાંચો - Taliban in Afghanistan: 1996 અને 2021ના તાલિબાનીઓમાં છે મોટું અંતર, જાણો ભારત પર શું થશે તેની અસર

કુપોષણ દૂર કરવા માટે ફોર્ટિફિકેશન ફૂડને ખૂબ જ યોગ્ય વિકલ્પ માનવામાં આવે છે. ચોખા ભારતના પ્રમુખ ખાદ્ય પદાર્થોમાંથી એક છે, લગભગ બે તૃતીયાંશ વસ્તી ચોખાનું સેવન કરે છે. ભારતમાં દર મહિને પ્રતિ વ્યક્તિ 6.8 કિલો ચોખાનો વપરાશ થાય છે. આ કારણોસર ગરીબોને પોષણયુક્ત ચોખાનું વિતરણ કરીને કુપોષણને દૂર કરી શકાય છે.

ફોર્ટિફિકેશનના માપદંડ

મંત્રાલયના દિશાનિર્દેશ અનુસાર FRKના 10 ગ્રામને 1 કિલો નિયમિત ચોખા સાથે મિશ્ર કરવા જોઈએ. FSSAIના માપદંડ અનુસાર 1 કિલો ફોર્ટિફાઈડ ચોખામાં નીચે જણાવેલ પોષકતત્વો ઉમેરવાના રહેશે. આયર્ન (28 mg-42.5 mg), ફોલિક એસિડ (75-125 microgram) અને વિટામીન B-12 (0.75-1.25 microgram). 1 કિલો ચોખામાં ફોર્ટિફાઈડ ઝિંક (10 mg-15 mg), વિટામીન A (500-750 microgram RE), વિટામીન B-1 (1 mg-1.5 mg), વિટામીન B-2 (1.25 mg-1.75 mg), વિટામીન B-3 (12.5 mg-20 mg) અને વિટામીન B-6 (1.5 mg-2.5 mg) હોવા જોઈએ.

શું ફોર્ટિફાઈડ ચોખાને અલગ રીતે પકવવા પડે છે?

ફોર્ટિફાઈડ ચોખાને પકવવા માટે કોઈ વિશેષ પ્રક્રિયાની જરૂરિયાત નથી. આ ચોખા પકવતા પહેલા ચોખાને યોગ્ય રીતે સાફ કરવાના રહે છે તથા ધોવાના રહે છે. કાચા ચોખામાં જેટલા પોષકતત્વો હોય છે, પકવ્યા બાદ પણ તે ચોખામાં એટલા જ પોષકતત્વ રહે છે.

ફોર્ટિફિકેશન માટે ભારતની કેટલી ક્ષમતા છે?

મંત્રાલય અનુસાર ફોર્ટિફાઈડ ચોખાનું ઉત્પાદન કરવા માટે લગભગ 2,690 ચોખાની મિલમાં બ્લેન્ડિંગ યુનિટ્સ સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા છે. અત્યારે 14 પ્રમુખ રાજ્યોમાં ફોર્ટિફાઈડ ચોખાને ઉત્પાદિત કરવાની ક્ષમતા 13.67 લાખ ટન છે. 2 વર્ષમાં FRKનું ઉત્પાદન 7,250 ટનથી વધીને 60,000 ટન થઈ ગયું છે.

ચોખાની મિલમાં ફોર્ટિફિકેશનની સુવિધાઓને અપગ્રેડ કરવાની આવશ્યકતા છે. ફોર્ટિફાઈડ ચોખાનું ઉત્પાદન કરવાનો ખર્ચ તમામ મિલમાં અલગ અલગ હોય છે. મંત્રાલય અનુસાર એક કલાકમાં 4-5 ટન ફોર્ટિફાઈડ ચોખાનું ઉત્પાદન કરવા માટે 15-20 લાખ રૂપિયાની જરૂરિયાત રહે છે.

ફોર્ટિફિકેશનનો ખર્ચ શું હશે?

મંત્રાલય અનુસાર ત્રણ સુક્ષ્મ પોષકતત્વો આયર્ન, ફોલિક એસિડ અને વિટામીન B-12ની સાથે FRKનું ઉત્પાદન કરવા માટેનો ખર્ચ પ્રતિ કિલો 0.60 રૂપિયા હશે. આ ખર્ચની ચૂકવણી કેન્દ્ર અને રાજ્ય દ્વારા કરવામાં આવશે. સરકાર ચોખાના મિલ માલિકોને આ ખર્ચની ચૂકવણી કરશે.

ફોર્ટિફાઈડ ચોખા છે કે સામાન્ય ચોખા, તે કેવી રીતે ઓળખવું?

ફોર્ટિફાઈડ ચોખાને જ્યૂટ બેગમાં (‘+F’) પેક કરવામાં આવશે. તે બેગ પર “આયર્ન, ફોલિક એસિડ અને વિટામીન B12 સાથે ફોર્ટિફાઈડ” લાઈન લખેલી હશે.

શું સરકારે ફોર્ટિફાઈડ ચોખાનું વિતરણ કર્યું છે?

2019-20માં મંત્રાલયે ત્રણ વર્ષ માટે પાયલોટ યોજના ‘PDS હેઠળ ફોર્ટિફાઈડ ચોખાનું વિતરણ’ શરૂ કરી છે. જેનું બજેટ રૂ. 174.64 કરોડ છે. આ પાયલોટ યોજના 15 રાજ્યોમાં 15 જિલ્લા પર કેન્દ્રિત છે, જેમાં આંધ્રપ્રદેશ, કેરળ, કર્ણાટક, મહારાષ્ટ્ર, ઓડિશા, ગુજરાત, ઉત્તરપ્રદેશ, આસામ, તમિલનાડુ, તેલંગાણા, પંજાબ, છત્તીસગઢ, ઝારખંડ, ઉત્તરાખંડ અને મધ્યપ્રદેશ સામેલ છે.

મંત્રાલય અનુસાર મહારાષ્ટ્ર અને ગુજરાત સહિત છ રાજ્યોએ આ પાયલટ યોજના હેઠળ જૂન 2021 સુધીમાં લગભગ 2.03 લાખ ચોખાનું વિતરણ કર્યું છે. વધુ 4 રાજ્યો સપ્ટેમ્બર સુધીમાં ચોખાનું વિતરણ શરૂ થઈ જશે. મંત્રાલય અનુસાર અમેરિકા, પનામા, કોસ્ટા રિકા, નિકારાગૌઆ, પાપુઆ ન્યૂ ગિનીવા, ફિલિપાઈન્સ અને સોલોમન દ્વીપ આ સાત દેશમાં ચોખાનું ફોર્ટિફિકેશન ફરજિયાત કરી દેવામાં આવ્યું છે.
First published: