RBIને 'બેન્કોની બેન્ક' શા માટે કહેવામાં આવે છે? તેનું કામ શું છે? RBIની જવાબદારી કઈ કઈ છે?

રિઝર્વ બેંક ઑફ ઇન્ડિયા

Role of RBI: RBIનો મુખ્ય હેતુ દેશમાં નાણાકીય સ્થિરતા સ્થાપિત કરવાનો અને બેન્કનોટ જાહેર કરવાનો છે. RBI દેશની ધીરાણ અને કરન્સી સિસ્ટમનું સંચાલન કરવા અને મોનેટરી પોલિસી નક્કી કરવા માટે જવાબદાર છે.

  • Share this:
મુંબઈ: રિઝર્વ બેન્ક ઑફ ઈન્ડિયા (RBI)ને બેન્કોની બેન્ક કહેવામાં આવે છે. RBI સર્વોચ્ચ બેન્ક શા માટે કહેવામાં આવે છે, તેની અહીંયા વિગતવાર જાણકારી આપવામાં આવી છે. ભારતીય બેન્કિંગ ક્ષેત્રને અર્થવ્યવસ્થાનું બેકબોન માનવામાં આવે છે. ભારતમાં વ્યક્તિગત આવકમાં વૃદ્ધિ થવાને કારણે બેન્કિંગ સર્વિસની જરૂરિયાતમાં પણ વધારો થાય છે. બેન્કિંગ સર્વિસની માંગમાં વધારો થવાને કારણે બેન્કિંગ ક્ષેત્રનો વિકાસ થાય છે. રિઝર્વ બેન્ક ઑફ ઈન્ડિયાને દેશની કેન્દ્રીય બેન્ક કહેવામાં આવે છે. ભારતમાં બેન્કિંગ ક્ષેત્રની કામગીરી અને સંચાલન માટે RBI જવાબદાર છે. RBI અનેક પોલિસી ડ્રાફ્ટ કરે છે, જેના કારણે ભારતીય અર્થતંત્રની સ્થિરતા અને માળખું નક્કી થાય છે.

RBIના હેતુઓ શું છે?

RBIનો મુખ્ય હેતુ દેશમાં નાણાકીય સ્થિરતા સ્થાપિત કરવાનો અને બેન્કનોટ જાહેર કરવાનો છે. RBI દેશની ધીરાણ અને કરન્સી સિસ્ટમનું સંચાલન કરવા અને મોનેટરી પોલિસી નક્કી કરવા માટે જવાબદાર છે. જે ભારતીય અર્થતંત્ર માટે ખૂબ જ જરૂરી છે.

RBIના કાર્યો (Functions of RBI)

RBIના કાર્યો અર્થતંત્રમાં કેવી મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે? તે સમજવું ખૂબ જ જરૂરી છે. RBIના 10 મહત્ત્વપૂર્ણ કાર્યો વિશે જાણકારી આપવામાં આવી છે.

- કરન્સી અને સિક્કાઓનું નિયમન કરવું.
- નાણાકીય બજારોની ગતિવિધિ પર સતત ધ્યાન આપવું.
- કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારની બેંક.
- વિદેશી વિનિમયને મેનેજ કરવું.
- ચૂકવણી અને સેટલમેન્ટ પર ધ્યાન આપવું.
- સરકારી દેવું મેનેજ કરવું.
- વિવિધ પ્રકારની બેંકોનું નિયમન કરવું.
- નાણાકીય ઈન્ક્લુઝન અને વિકાસ પર ધ્યાન આપવું.
- કેન્દ્રીય બેન્ક તરીકેનું કામ કરવું.
- ગ્રાહકને બેન્કિંગ અંગે માહિતી આપવી અને તેની સિક્યોરિટી સુનિશ્ચિત કરવી.
- વ્યાજદરોનું સંચાલન કરવું.

RBI તમામ બેન્કો માટે અલગ અલગ વ્યાજદર લાગુ કરે છે અને તમામ બેન્કોએ તે વ્યાજદરને અનુસરવાના રહે છે. આ વ્યાજદર પોલિસી રેટ પણ હોઈ શકે છે. જેમાં બેન્ક રેટ, રેપોરેટ, રિવર્સ રેપોરેટ અને માર્જિનલ ફેસિલિટી રેટ પણ સામેલ છે. તમામ બેન્કોએ RBI પાસે રિઝર્વ રાખવાની હોય છે, જે RBI દ્વારા જ નક્કી કરવામાં આવે છે. જેમાં કેશ રિઝર્વ રેશિયો (CRR) અને સ્ટેચ્યુટરી લિક્વિડિટી રેશિયો સામેલ હોય છે. RBI વિદેશી વિનિમય દર પણ નક્કી કરે છે. લેન્ડિંગ રેટ અને ડિપોઝિટ રેટ RBI દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે. કોઈપણ બેન્ક RBI એ નક્કી કરેલા વ્યાજદર કરતા ઓછા વ્યાજદર લાગુ ના કરી શકે.

રિઝર્વ મેઈનટેઈન કરવી

CRR એક એવી રકમ છે, જે તમામ બેન્કોએ RBI પાસે રિઝર્વ રાખવાની રહે છે. જેની ગણતરી NET ડિમાન્ડ અને સમય અનુસાર કરવામાં આવે છે. બચત ખાતું, ચાલુ ખાતું અને ફિક્સ્ડ ડિપોઝીટને ઉમેરીને NDTLની ગણતરી કરવામાં આવે છે. દેશની અર્થવ્યવસ્થામાં લિક્વિડિટી મેઈન્ટેઈન કરવા માટે RBI દ્વારા આ રિઝર્વને મેઈન્ટેઈન કરવામાં આવે છે. RBI CRR અને SLRના દર રિવાઈઝ કરતી રહે છે.

ઈન્ટર બેન્ક ઓબ્લિગેશન્સ માટેના એકાઉન્ટ

તમામ બેન્કોએ RBI સાથે એકાઉન્ટ રાખવું જરૂરી છે. આ એકાઉન્ટના માધ્યમથી બે બેન્કો વચ્ચે લેવડ દેવડ કરવામાં આવે છે. ઘણીવાર કોઈ બેન્કોને નાણાકીય જરૂરિયાત ઊભી થઈ જાય છે, તે પરિસ્થિતિમાં તે બેન્ક અન્ય બેન્ક પાસેથી લોન લે છે. એક બેન્ક અન્ય બેન્ક પાસેથી લોન લે તો તે માટેનો વ્યાજ દર પણ RBI દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે. જો આ લેવડદેવડમાં કોઈ પણ પ્રકારની અયોગ્યતા જણાય તો RBI આ લેવડદેવડને રોકી શકે છે.

આ પણ વાંચો: Car loan: કાર લોન લેવા માટે આટલી વાતોનું રાખો ધ્યાન, નહીંતર પડશે મોંઘી

નાણાકીય વ્યવહાર અને છેતરપિંડી પર ધ્યાન રાખવું

બેંકના કામકાજ માટે RBI દ્વારા અનેક નીતિઓ અમલમાં મૂકવામાં આવે છે અને તેમાં સુધારો કરવામાં આવે છે. RBI આરબીઆઈ ક્રેડિટ સંબંધિત તમામ માહિતીનો રેકોર્ડ રાખે છે. બેંકની કામગીરી માટેના નિયમો પણ જાહેર કરવામાં આવે છે. અનૈતિક, શંકાસ્પદ વ્યવહાર અંગે RBI બેન્કની તપાસ પણ કરી શકે છે.

રોકડ પુલિંગની સુવિધા

રોકડ પુલિંગમાં તમામ નાણાકીય વ્યવહારો પેરેન્ટ બ્રાન્ચમાં ખસેડી દેવામાં આવે છે. મેઈન બ્રાન્ચમાંથી અન્ય બ્રાન્ચમાં સરપ્લસ ટ્રાન્સફર કરવામાં આવે છે. ધારી લઈએ કે, ABC નામની બેન્કની બે શાખાઓ છે A અને B. A બ્રાન્ચ પાસે રોકડની અછત છે અને B બ્રાન્ચ પાસે સરપ્લસ છે. આ પરિસ્થિતિમાં ABC બેન્ક B બ્રાન્ચમાંથી A બ્રાન્ચમાં રોકડ ટ્રાન્સફર કરી શકે છે. RBIની મદદથી આ પ્રક્રિયા સરળ બને છે.

ફંડ મેનેજમેન્ટ

RBI બેન્કોને ફંડનું સંચાલન કરવામાં મદદ કરે છે. RBI બેન્કોને કોલાટેરલ સામે ટૂંકા ગાળાની લોન અને એડવાન્સની સહાય આપે છે. બેન્કોના ફંડનું સંચાલન કરવા માટે RBI પાસે સેન્ટ્રલાઈઝ ફંડ મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ છે. બેન્કો પોતાના બેલેન્સ અંગેની માહિતી એકત્રિત કરી શકે છે અને ફંડ ટ્રાન્સફર કરી શકે છે.

આ પણ વાંચો: Banking: સેવિંગ એકાઉન્ટ અને કરંટ એકાઉન્ટ શું છે? બંને વચ્ચેના આ તફાવતની તમને ખબર છે?

રિસ્ક મેનેજમેન્ટ

બેન્કો લિક્વિડિટી રિસ્ક, વ્યાજ દરનું જોખમ, ક્રેડિટ રિસ્ક અને ઓપરેશનલ રિસ્ક જેવા જોખમનો સામનો કરે છે અને RBI એ જોખમને મેનેજ કરવાના રહે છે. બેન્કો જોખમની સમસ્યાનો સામનો કરે તો, RBI જોખમને સંચાલિત કરવા માટે મુખ્યત્વે ત્રણ બાબતો પર વધુ ધ્યાન આપે છે- જેમાં લઘુત્તમ મૂડીની જરૂરિયાત, સુપરવાઇઝરી રિવ્યૂ પ્રોસેસ અને માર્કેટ ડિસિપ્લિનની જરૂરિયાત શામેલ છે.

આ પણ વાંચો:  RD Accounts: જાણો કેટલા પ્રકારના હોય છે Recurring Deposit Account, કયા ખાતામાં કેટલું વ્યાજ મળે?

લેન્ડર ઑફ લાસ્ટ રિસોર્ટ

બેન્કને જ્યારે કોઈ ઉધાર આપતું નથી, તે સમયે RBI લેન્ડર ઓફ લાસ્ટ રિસોર્ટ તરીકે કામ કરે છે. જેથી કહી શકાય કે, RBI બેન્કને પ્રવર્તમાન દરે લોન આપશે. બેન્ક નાદાર જાહેર ના થાય અને બેન્કની લિક્વિડિટીનું સંચાલન કરવા માટે તમામ જરૂરી પગલાં લે છે.

NPAનું સંચાલન

RBI બેંકોની નોન-પર્ફોર્મિંગ એસેટ્સના સંચાલન માટે માર્ગદર્શિકા જાહેર કરે છે. એક સિસ્ટમ સ્થાપિત કરવામાં આવે છે, જેમાં NPAને ચાલુ ધોરણે ઓળખવામાં આવે છે અને તે અનુસાર અલગ પાડવામાં આવે છે. NPA વધુ માત્રામાં હોય તો તેની તપાસ કરવામાં આવે છે અને તેની સામે કાર્યવાહી કરવામાં આવે છે.

સંપત્તિ લાયબેલિટીનું મેનેજમેન્ટ

RBI એ બેન્કના રિસ્ક અને લિક્વિડિટીનું સંચાલન કરવાનું રહે છે. લિક્વિડિટીનું સંચાલન કરવા માટે અનેક પ્રકારના ટુલ્સનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. બેન્કની સંપત્તિની લાયબેલિટીનું સંચાલન કરીને બેન્કની લિક્વિડિટી નક્કી કરવામાં આવે છે અને જોખમમાં ઘટાડો કરી શકાય છે. જે કેસમાં સંપત્તિ અને લાયબેલિટી મેચ ના થતી હોય તે કેસમાં અલગ અલગ ટુલનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આ તમામ બાબતો વિશે જાણીને કહી શકાય કે, RBI કેન્દ્રીય બેન્ક છે. RBI દેશની અર્થવ્યવસ્થામાં મહત્ત્વનો ભાગ ભજવે છે.

આ પણ વાંચો: Recurring Deposit: રિકરિંગ ડિપોઝિટ પર આ રીતે થાય વ્યાજની ગણતરી, જાણો શું છે RD કેલ્ક્યુલેટર?

ભારતમાં કેટલા પ્રકારની બેન્કો છે?

ભારતમાં ખાનગી બેન્ક, જાહેર ક્ષેત્રની બેન્ક, વિદેશી બેન્ક, પ્રાદેશિક ગ્રામીણ બેન્ક, કો-ઓપરેટીવ બેન્ક, શહેરી કો-ઓપરેટીવ બેન્ક, ગ્રામીણ કો-ઓપરેટીવ બેન્ક અને ક્રેડિટ ઈન્સ્ટિટ્યુશન્સ છે.

NPA એટલે શું?

NPAએ કોઈ લોન અથવા એડવાન્સ મળેલી રકમ છે. જો કોઈ વ્યક્તિ 90 દિવસમાં રકમની અથવા મૂળ રકમની ચૂકવણી ના કરે તો તેને નાદાર જાહેર કરવામાં આવે છે. જેને NPA કહેવામાં આવે છે.

e-Kuber એટલે શું?

e-Kuber એક કમ્પ્યુટર આધારિત સિસ્ટમ છે. જે હેઠળ સરપ્લસ અને ડેફિસિટના કેસમાં એક બ્રાન્ચમાંથી અન્ય બ્રાન્ચમાં ઈલેક્ટ્રોનિકલી ફંડ ટ્રાન્સફર કરવામાં આવે છે. RBI કમ્પ્યુટર આધારિત એકાઉન્ટનું સંચાલન કરે છે અને બેન્કની કામગીરી પર નજર રાખે છે.

RBI કોનું ખાતુ મેઈન્ટેઈન કરે છે?

RBI શિડ્યુલ્ડ બેન્કનું એકાઉન્ટ મેઈન્ટેઈન કરે છે.

RBI ની કેટલી ઓફિસો છે?

RBI ની 27 પ્રાદેશિક અને 4 સબ ઓફિસ છે. મોટાભાગની પ્રાદેશિક ઓફિસ રાજ્યની રાજધાનીઓમાં છે.

હાલનો CRR અને SLR દર શું છે?

હાલનો CRR દર 3% અને SLR દર 18% છે. યોગ્ય સમયાંતરે આ દરમાં ફેરફાર થાય છે.
Published by:Vinod Zankhaliya
First published: